Over tarwe, kaas en kolenCrespel & Deiters tijdens de Eerste Wereldoorlog…

Het begint met geweld tegen één persoon en eindigt met de dood van miljoenen – aan het begin van de 20e eeuw schudt de Eerste Wereldoorlog de fundamenten van Europa door elkaar en verandert de wereld voorgoed. Wanneer de Oostenrijks-Hongaarse troonopvolger, aartshertog Franz Ferdinand, en zijn vrouw Sophie op 28 juni 1914 in Sarajevo worden vermoord door een Bosnisch-Servische moordenaar, escaleren de sluimerende conflicten tussen de grootmachten. De aanslag in Sarajevo was slechts de vonk die het explosieve mengsel van opgekomen angsten en zorgen, die waren aangewakkerd door het Duitse expansiebeleid, deed ontbranden en uiteindelijk uitmondde in een explosie. Op dat moment is het in het Westfaalse stadje Ibbenbüren nog business as usual. Nog weet niemand dat de koers onvermijdelijk wordt uitgezet naar een oorlog, een oorlog die het continent in de komende vier jaar zou verwoesten en talloze slachtoffers zou eisen

Het begin van de oorlog

De arrestatie van de moordenaar, Gavrilo Prinzep, na de moord op aartshertog Franz Ferdinand in Sarajevo in 1914

In deze periode is Westfalen – mede dankzij de ontwikkelingen en productieprestaties van Crespel & Deiters – uitgegroeid tot het centrum van de moderne industriële tarwezetmeelproductie. Hugo en Gustav Deiters hebben sinds 1909 de leiding over het tarwezetmeelbedrijf in Ibbenbüren. De zaken gaan uitstekend. De twee zakenlieden hebben net geïnvesteerd in hun eerste vrachtwagen en daarmee het transport binnen de Duitse zetmeelindustrie gemoderniseerd. Dan verklaart Oostenrijk, als directe reactie op de moord op de troonopvolger, Servië de oorlog. Als bondgenoot van Oostenrijk raakt ook Duitsland onmiddellijk betrokken bij de oorlogsgebeurtenissen. In een onheilige alliantie sluiten verschillende bondgenoten een pact met elkaar: Rusland schiet Servië te hulp, Frankrijk steunt op zijn beurt Rusland en Groot-Brittannië maakt deel uit van deze alliantie. Dit is echter nog maar het begin. Vervolgens raken er nog zoveel landen bij betrokken dat het uiteindelijk lijkt alsof iedereen tegen iedereen oorlog voert.

Pragmatisme op het platteland

In de steden juichen mensen op de trottoirs patriottisch de soldaten toe die naar de oorlog vertrekken. Op het platteland is het enthousiasme aanzienlijk gematigder. Het is een feit dat de typische Westfaal niet iemand is die geneigd is tot overdreven emotionele uitbarstingen. Toch is bij de inwoners van Ibbenbüren ook een flinke dosis pragmatisme te vinden. Hier leven de mensen op het land en van het land. In augustus heeft iedereen zijn handen vol aan het oogsten van de tarwe op de velden. Hier heeft niemand tijd om ten strijde te trekken. Toch mobiliseert Duitsland zijn strijdkrachten, en moeten de mannen naar het front. Ook de medewerkers van Crespel & Deiters, waaronder de twee directeuren, vervullen hun plicht voor het vaderland. Vanaf dat moment namen de vrouwen in grote mate het werk en de leiding aan het thuisfront over.

Het regiment van de vrouwen

Luise Deiters, echtgenote van Gustav Deiters

Maria Deiters, ook wel Mieke genoemd, echtgenote van Hugo Deiters

Het zijn Luise en Maria, de echtgenotes van Hugo en Gustav Deiters, die tijdens de oorlogsjaren de volmacht hebben en de verantwoordelijkheid op zich nemen voor het voortbestaan van het bedrijf. Met de krachtige steun van hun overgebleven medewerkers slagen ze erin Crespel & Deiters succesvol door de oorlogsperikelen te loodsen. En dat is geen geringe prestatie. Al snel wordt namelijk duidelijk dat het Duitse Rijk allesbehalve voorbereid is op een langdurige oorlog.

Door het tekort aan arbeidskrachten en middelen stort de Duitse productie in. Al in de eerste maanden van de oorlog moet Crespel & Deiters de productie van tarwezetmeel volledig stopzetten. Er is met name een tekort aan grondstoffen. Tegenwoordig is Duitsland de op zes na grootste tarweproducent ter wereld. In grote delen van het land bepalen tarwevelden het landschap. Aan het begin van de 20e eeuw is Duitsland echter sterk afhankelijk van tarwe-import. Al vóór de oorlog kon het aanbod de bevolkingsgroei nauwelijks bijhouden. Met het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog en de ineenstorting van de koopvaardij verslechtert de situatie nog verder.

Van tarwezetmeel tot vetvrije kaas

Aangezien er in het land onvoldoende tarwe is voor de bevolking en het vee, is creativiteit geboden om een oplossing te vinden voor de bevoorradingssituatie. Om deze reden gaat Crespel & Deiters de uitdagingen van de nieuwe situatie aan en ontwikkelt het vervangend veevoer. Voor de bevolking wordt vetvrije kaas geproduceerd. Bovendien levert het bedrijf met plamuur, verf en kalk aan andere productiesectoren in de Duitse economie. Op deze manier slaagt Crespel & Deiters er in ieder geval, zij het op kleine schaal, in om de productie draaiende te houden en zowel de overgebleven werknemers als de gezinnen van de werknemers aan het front een maandsalaris uit te betalen.

De jongens uit Ibbenbüren zijn er

Voor de mannen die in Frankrijk onder kapitein Gustav Deiters vechten, komt er in 1914 werkelijk bijzondere hulp vanuit de Westfaalse thuisbasis. Tijdens de mars van Reims naar het bos van Bourlon realiseert Deiters zich in wat voor erbarmelijke toestand zijn troepen verkeren. Ze hebben geen schone kleren, geen eten, niets te drinken en geen sigaretten – een gebrek aan alles wat het leven voor de soldaten een beetje draaglijker maakt. Deiters stuurt een telegram naar het bedrijf thuis en vraagt om het hoogstnodige. De trouwe medewerkers overtreffen zichzelf en slagen erin 6.000 mark in te zamelen. Destijds waren dat nog goudmarken. Uit de herinneringen van Gustav Deiters is het volgende verhaal overgeleverd:

Einde en nieuw begin

Tijdens de Eerste Wereldoorlog werden er op te veel fronten gevechten gevoerd, wat uiteindelijk leidde tot de capitulatie van Duitsland.

Vier jaar na het uitbreken van de oorlog geeft het Duitse Rijk zich over. De vredesonderhandelingen gaan van start en op 11 november 1918 is de oorlog voorbij. Miljoenen gewonden, getraumatiseerden en doden vormen het trieste resultaat van de oorlog. Op dat moment is Duitsland nog ver verwijderd van geordende omstandigheden. Ook de economie heeft grote moeite om weer op gang te komen. Tijdens de oorlog voerde de regering de spaar- en noodeconomie in. Het directe gevolg was een door de staat opgelegde dwangbeheersing van strategisch belangrijke oorlogsproducties. De massale inmenging van de staat in het bedrijfsleven leidde tot een neerwaartse economische spiraal. Bekwame ondernemers verloren hun beslissingsbevoegdheid in hun eigen bedrijf. Nu waren het bureaucraten die over het lot van de bedrijven beslisten. Met fatale gevolgen. Omdat het economisch beleid tijdens de oorlog geen investeringen in de onderneming voorzag, was er ook geen sprake van ontwikkeling. Integendeel, productielocaties, grondstoffen en werknemers werden massaal ’uitgebuit“. Het resultaat was onvermijdelijk: de Duitse economie stortte in. Ook na het einde van de oorlog hield deze staatscontrole niet op. Voor Crespel & Deiters betekent dit nog steeds dat zij geen mogelijkheid hebben om de graanzetmeelfabriek van het bedrijf onder eigen beheer weer in bedrijf te nemen. Ook de productie van tarwezetmeel lag stil, omdat er nauwelijks grondstoffen waren. Bovendien bemoeilijkt de onstabiele politieke situatie in het land een terugkeer naar de normale gang van zaken.

Van tarwe tot stof

Om de bedrijfsvoering in stand te houden en de veteranen in staat te stellen in hun levensonderhoud te voorzien, werkt Crespel & Deiters als tijdelijke maatregel samen met het landbouwlandgoed. Bovendien wordt er een fabriek voor geweven goederen opgericht. Omdat er geen grondstoffen voor de productie beschikbaar zijn, richt het bedrijf zich op de handel in kledingstoffen, bedrukte producten, linnen en decoratieve stoffen.

Nieuwe kansen onder de oppervlakte

Werken in de kolenmijn “Mieke” van Crespel & Deiters”

In 1921 pacht Hugo Deiter, die inmiddels uit de oorlog is teruggekeerd, een kolenmijn van het Pruisische bergbouwkantoor. De mijn kreeg de naam “Mieke”, naar zijn vrouw. Zo begint hij in de mijnbouwsector te werken. De commanditaire vennootschap wint steenkool. Deiter verdient hier geen geld mee, omdat hij alle winst aan de commanditaire vennoten uitkeert. Op deze manier ondersteunt hij vrienden en familieleden die in die tijd over zeer beperkte middelen beschikken. Want: elkaar bijstaan in tijden van nood; verantwoordelijkheid nemen voor dierbaren – of het nu gaat om familie, vrienden, de omgeving of medewerkers – dat is tot op de dag van vandaag een fundamenteel principe van het familiebedrijf Crespel & Deiters.

Terug naar de basis

Ondertussen blijft de inflatie stijgen. De rampzalige economische omstandigheden monden uit in de valutahervorming van 1923. Opnieuw moet alles vanaf nul beginnen, en dat geldt zowel voor het familiebedrijf als voor alle Duitsers. Met de Rentenmark is er eindelijk weer een stabiele munteenheid, waardoor Crespel & Deiters vanaf 1924 de productie van tarwezetmeel weer kan hervatten. Hiermee effenen ze de weg voor de ontwikkeling van het bedrijf tot een van de toonaangevende specialisten op het gebied van tarweproducten en -oplossingen in Europa.